اگر عطا ديد شكر واجبست و اگر بلا فرستد واجب‌تر ، زيرا كه عطا سرمايهء اين جهانست و بلا رأس المال آن جهان ، و چون بر نعمت اين جهانى شكر واجب بود ، بر نعمت آن جهانى واجب‌تر ، زيرا كه عطا سبب آلايش تست ، و بلا موجب زدايش تو ، آلايش عطا كرامتست « كَلَّا إِنَّ الْإِنْسانَ لَيَطْغى أَنْ رَآهُ اسْتَغْنى » و زدايش بلا اكرام « 1 » « وَ لَنَبْلُوَنَّكُمْ بِشَيْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ » آنجا كه فرمود « وَ بَشِّرِ الصَّابِرِينَ الَّذِينَ إِذا أَصابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ » چون بر سبب آلودگى شكر واجب آيد ، بر سبب پاكى و زدودگى بطريق اولى . و اهل تحقيق گفته‌اند كه نعمت را سه شكر است ، و محنت را شش شكر ، آن سه شكر آنست كه آن نعمت با آشنائى است « 2 » نه با بيگانگى ، ديگر بىمنت است نه با منت ، ديگر از حلالست نه از حرام ، و آن شش شكر محنت آنست . اول - شكر گوئى كه اين محنت دنيويه است نه محنت اخرويّه . دويم - آنكه از حق تعالى است نه از غير . سيّم - آنكه گذرنده است نه پاينده . چهارم - آنكه به حد طاقتست نه بيرون از طاقت . پنجم - آنكه در برابر آن ثواب موعودست و ضايع نيست . ششم - آنكه بر تن است و بر دين نيست . پس اگر در نعمتى شكر كنى « 3 » زيادت يا بى « لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ » و اگر در محنتى شكر كنى « 4 » فرج يا بى « ما يَفْعَلُ اللَّهُ بِعَذابِكُمْ إِنْ شَكَرْتُمْ وَ آمَنْتُمْ » . اما آنكه گفتيم معامله با نفس بصبر است . اهل تحقيق گفته‌اند : « تجرّع الصّبر ان عشت عشت حميدا و ان

--> ( 1 ) - د : آلايش عطا كدام . و زدايش بلا كدام . ( 2 ) - د : به آشنائى . ( 3 ) - د : شكر كن تا . ( 4 ) - د - ح : شكر كن تا فر .